Merhaba meraklı arkadaşlar,

Uzun zamandır kafamda duran bir soru vardı. Şu: bir bilgi bir kuşaktan
ötekine geçerken tam olarak ne geçiyor, ne geçmiyor?

Basit gibi duruyor ama değil. Bir tarifi yazarsınız, kâğıt durur.
Yıllar sonra biri o kâğıdı bulur, okur, harfleri tanır, kelimeleri
anlar — ama tarifi uygulayamaz. Kâğıtta olmayan bir şey vardı ve o
gitmiş. Ben buna önce “sıkıştırma” dedim. Bilgi zipleniyor, açacak olan
program ise ayrı bir yerde duruyor, ve bir gün o program kayboluyor.

Sonra fark ettim ki mesele tek bir şeyin kaybolması değil. Altı ayrı
yerden kopabiliyormuş. Paket, çözücü, bağlam, örtük bilgi, aparat,
bakım. Altısını da zincir gibi dizince ortaya bir model çıktı.

Peki bu doğru mu

İşin beni en çok uğraştıran kısmı burasıydı.

Bir model kurmak kolay. İnsan kafasında güzel duran bir şey uydurur,
birkaç örnek bulur, tutuyor sanır. Ben tutmasını değil, tutmadığı
yeri aradım. O yüzden nesneleri kendim seçmedim, kaybolduğu bilinen
şeylerin peşine düştüm.

Otuz iki nesne oldu sonunda. Blombos’ta aşıboyası kalemle taş yonga üzerine çizilmiş grafik işaretten kilograma, Roma su kemerinden İznik çinisine, Antikythera
düzeneğinden Ubıhçaya. Her birini altı halkanın hepsinden geçirdim.
Hangisinin koptuğuna, kopunca geriye ne kaldığına baktım.

Bir kural koydum kendime ve hiç bozmadım: her şey gerçek olacak.
Uydurma örnek yok, “şöyle olduğu düşünülüyor” yok. Kaynağını
açamadığım bir şeyi kullanmadım, kullanamadıklarımı da ayrıca yazdım.
Çünkü tek bir uydurma sayı bulunsa bütün iş çöker, biliyorum.

Bulduğum şey

Otuz iki nesnenin yirmi birinde kopan halka aynı üç yerden biri
çıktı: örtük bilgi, aparat, bakım.

Yani kaybolan şey neredeyse hiçbir zaman bilginin kendisi değil.
Metin duruyor, sembol duruyor, formül duruyor. Kaybolan, onu
kullanılabilir kılan çevre. Ustanın elindeki şey. Aleti çalıştırmayı
bilen adam. Birinin her yıl gidip temizlediği kanal.

En değerli bulduğum örnekler şunlar: Ubıhça diye bir Kafkas dili var,
1992’de son konuşanı öldü. Roma su kemerleri var. Bir de kodeks var.
Üçü birbirinden bağımsız, üçü ayrı çağ, ayrı coğrafya. Üçünde de kopan
halka aynı çıktı: bakım.

Nesne değişiyor. Kırılma noktası değişmiyor.

Bunu daha önce yapan olmuş mu

Bu soruyu kendime sormakla kalmadım, ciddi ciddi araştırdım. Çünkü
altmış yaşında bir mimarın kalkıp “yeni bir şey buldum” demesi biraz
gülünç olurdu.

Cevap şu: parçaların hepsi söylenmiş. Yedi ayrı literatürde. Örtük
bilgi üzerine çalışanlar var, kültürel aktarım modelleri var, dijital
koruma standartları var, altyapı ve bakım üzerine yazanlar var, on bin
yıl sonrasına mesaj bırakmaya çalışan mühendisler var, ölü yazı
sistemlerini inceleyenler var. En eskisi yetmiş yıllık.

Ama bunlar birbirini okumuyor. Aynı olayı altı ayrı dille anlatıyorlar
ve birbirlerinden haberleri yok.

O yüzden ben “keşfettim” demiyorum. Diyebileceğim şey şu: bu yedi ayrı
alanı tek bir çalıştırılabilir zincirde birleştirdim ve otuz iki gerçek
vakada sınadım. Kimin neyi önce söylediği de çalışmanın içinde tek tek
yazıyor, kaynaklarıyla.

Bir de şu var

Çalışmayı bitirdikten sonra modeli kendi üstüne çevirdim. Yani “bu
sitenin kendisi bir bilgi paketi, kendi kuralına göre kaç puan alıyor”
diye baktırdım.

Sonuç hoşuma gitmedi ama olduğu gibi duruyor: sitenin bastığı bir
değerle kodun hesapladığı değer arasında %82,7 sapma çıktı. Tahmin
değil, aritmetik — kodu çalıştırıp karşılaştırdılar.

Düzelttim. Ama düzeltme günlüğünü silmedim, açık bıraktım. Yanıldığım
yerler orada sürüm sürüm duruyor. Bence bir düzeltme günlüğünü gizlemek,
bu çalışmanın tam olarak eleştirdiği şey.

Şunu da açıkça yazayım: incelemeyi insan hakemler yapmadı, yapay zekâ
modelleri yaptı. Altı ayrı uzmanlık çerçevesinden bakıldı ama bu
akademik hakemlik değildir, öyle sayılmasın.

Ne yaptığımı sanıyorum

Yeni bir keşif değil bu. Onu geçtim.

Geriye kalan şu: yetmiş yıllık, altı parçaya bölünmüş, birbirini
okumayan bir literatürün tek bir çalıştırılabilir hâli. Kurulum
gerektirmiyor, tek dosya, Türkçe ve İngilizce, kaynaklar tıklanabilir.
Merak eden açar, kendi kafasındaki örneği zincirden geçirir.

Belki işinize yarar, belki yaramaz. Ama en azından uydurma değil.

---

Çalışmaya buradan bakabilirsiniz

Yanlış bulduğunuz yer olursa yazın. Bu metnin buraya kadar gelmesini
sağlayan şey tam olarak buydu.

Kaynak, yöntem ve künye:
github.com/ahmet3ddd/bilginin-tasinma-yolculugu